Mustafa Kemal ATATÜRK (1881-1938)
Mustafa Kemal Atatürk 1881 yilinda Selânik'te Kocakasim Mahallesi, Islâhhâne
Caddesi'ndeki üç katli pembe evde dogdu. Babasi Ali Riza Efendi, annesi Zübeyde
Hanim'dir. Baba tarafindan dedesi Hafiz Ahmet Efendi XIV-XV. yüzyillarda Konya
ve Aydin'dan Makedonya'ya yerlestirilmis Kocacik Yörüklerindendir. Annesi
Zübeyde Hanim ise Selânik yakinlarindaki Langaza kasabasina yerlesmis eski bir
Türk ailesinin kizidir. Milis subayligi, evkaf katipligi ve kereste ticareti
yapan Ali Riza Efendi, 1871 yilinda Zübeyde Hanim'la evlendi. Atatürk'ün bes
kardesinden dördü küçük yaslarda öldü, sadece Makbule (Atadan) 1956 yilina degin
yasadi.
Küçük Mustafa ögrenim çagina gelince Hafiz Mehmet Efendi'nin mahalle mektebinde
ögrenime basladi, sonra babasinin istegiyle Semsi Efendi Mektebi'ne geçti. Bu
sirada babasini kaybetti (1888). Bir süre Rapla Çiftligi'nde dayisinin yaninda
kaldiktan sonra Selânik'e dönüp okulunu bitirdi. Selânik Mülkiye Rüstiyesi'ne
kaydoldu. Kisa bir süre sonra 1893 yilinda Askeri Rüstiye'ye girdi. Bu okulda
Matematik ögretmeni Mustafa Bey adina "Kemal" i ilave etti. 1896-1899 yillarinda
Manastir Askeri Idâdi'sini bitirip, Istanbul'da Harp Okulunda ögrenime basladi.
1902 yilinda tegmen rütbesiyle mezun oldu., Harp Akademisi'ne devam etti. 11
Ocak 1905'te yüzbasi rütbesiyle Akademi'yi tamamladi. 1905-1907 yillari arasinda
Sam'da 5. Ordu emrinde görev yapti. 1907'de Kolagasi (Kidemli Yüzbasi) oldu.
Manastir'a III. Ordu'ya atandi. 19 Nisan 1909'da Istanbul'a giren Hareket
Ordusu'nda Kurmay baskani olarak görev aldi. 1910 yilinda Fransa'ya gönderildi.
Picardie Manevralari'na katildi. 1911 yilinda Istanbul'da Genel Kurmay
Baskanligi emrinde çalismaya basladi.
1911 yilinda Italyanlarin Trablusgarp'a hücumu ile baslayan savasta, Mustafa
Kemal bir grup arkadasiyla birlikte Tobruk ve Derne bölgesinde görev aldi. 22
Aralik 1911'de Italyanlara karsi Tobruk Savasini kazandi. 6 Mart 1912'de Derne
Komutanligina getirildi.
Ekim 1912'de Balkan Savasi baslayinca Mustafa Kemal Gelibolu ve Bolayir'daki
birliklerle savasa katildi. Dimetoka ve Edirne'nin geri alinisinda büyük
hizmetleri görüldü. 1913 yilinda Sofya Atesemiliterligine atandi. Bu görevde
iken 1914 yilinda yarbayliga yükseldi. Atesemiliterlik görevi Ocak 1915'te sona
erdi. Bu sirada I. Dünya Savasi baslamis, Osmanli Imparatorlugu savasa girmek
zorunda kalmisti. Mustafa Kemal 19. Tümeni kurmak üzere Tekirdag'da
görevlendirildi.
1914 yilinda baslayan I. Dünya Savasi'nda, Mustafa Kemal Çanakkale'de bir
kahramanlik destani yazip Itilaf Devletlerine "Çanakkale geçilmez! " dedirtti.
18 Mart 1915'te Çanakkale Bogazini geçmeye kalkan Ingiliz ve Fransiz donanmasi
agir kayiplar verince Gelibolu Yarimadasi'na asker çikarmaya karar verdiler. 25
Nisan 1915'te Ariburnu'na çikan düsman kuvvetlerini, Mustafa Kemal'in komuta
ettigi 19. Tümen Conkbayiri'nda durdurdu. Mustafa Kemal, bu basari üzerine
albayliga yükseldi. Ingilizler 6-7 Agustos 1915'te Ariburnu'nda tekrar taarruza
geçti. Anafartalar Grubu Komutani Mustafa Kemal 9-10 Agustos'ta Anafartalar
Zaferini kazandi. Bu zaferi 17 Agustos'ta Kireçtepe, 21 Agustos'ta II.
Anafartalar zaferleri takip etti. Çanakkale Savaslarinda yaklasik 253.000 sehit
veren Türk ulusu onurunu Itilaf Devletlerine karsi korumasini bilmistir. Mustafa
Kemal'in askerlerine "Ben size taarruzu emretmiyorum, ölmeyi emrediyorum!" emri
cephenin kaderini degistirmistir.
Mustafa Kemal Çanakkale Savaslari'dan sonra 1916'da Edirne ve Diyarbakir'da
görev aldi. 1 Nisan 1916'da tümgenerallige yükseldi. Rus kuvvetleriyle savasarak
Mus ve Bitlis'in geri alinmasini sagladi. Sam ve Halep'teki kisa süreli
görevlerinden sonra 1917'de Istanbul'a geldi. Velihat Vahidettin Efendi'yle
Almanya'ya giderek cephede incelemelerde bulundu. Bu seyehatten sonra hastalandi.
Viyana ve Karisbad'a giderek tedavi oldu. 15 Agustos 1918'de Halep'e 7. Ordu
Komutani olarak döndü. Bu cephede Ingiliz kuvvetlerine karsi basarili savunma
savaslari yapti. Mondros Mütarekesi'nin imzalanmasindan bir gün sonra, 31 Ekim
1918'de Yildirim Ordulari Grubu Komutanligina getirildi. Bu ordunun kaldirilmasi
üzerine 13 Kasim 1918'de Istanbul'a gelip Harbiye Nezâreti'nde (Bakanliginda)
göreve basladi.
Mondros Mütarekesi'nden sonra Itilaf Devletleri'nin Osmanli ordularini isgale
baslamalari üzerine; Mustafa Kemal 9. Ordu Müfettisi olarak 19 Mayis 1919'da
Samsun'a çikti. 22 Haziran 1919'da Amasya'da yayimladigi genelgeyle "Milletin
istiklâlini yine milletin azim ve kararinin kurtaracagini " ilan edip Sivas
Kongresi'ni toplantiya çagirdi.
23 Temmuz - 7 Agustos 1919 tarihleri arasinda Erzurum, 4 - 11 Eylül 1919
tarihleri arasinda da Sivas Kongresi'ni toplayarak vatanin kurtulusu için
izlenecek yolun belirlenmesini sagladi. 27 Aralik 1919'da Ankara'da heyecanla
karsilandi. 23 Nisan 1920'de Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin açilmasiyla
Türkiye Cumhuriyeti'nin kurulmasi yolunda önemli bir adim atilmis oldu. Meclis
ve Hükümet Baskanligina Mustafa Kemal seçildi Türkiye Büyük Millet Meclisi,
Kurtulus Savasi'nin basariyla sonuçlanmasi için gerekli yasalari kabul edip
uygulamaya basladi.
Türk Kurtulus Savasi 15 Mayis 1919'da Yunanlilarin Izmir'I isgali sirasinda
düsmana ilk kursunun atilmasiyla basladi. 10 Agustos 1920 tarihinde Sevr
Antlasmasi'ni imzalayarak aralarinda Osmanli Imparatorlugu'nu paylasan I. Dünya
Savasi'nin galip devletlerine karsi önce Kuvâ-yi Milliye adi verilen milis
kuvvetleriyle savasildi. Türkiye Büyük Millet Meclisi düzenli orduyu kurdu, Kuvâ-yi
Milliye - ordu bütünlesmesini saglayarak savasi zaferle sonuçlandirdi.
Mustafa Kemal yönetimindeki Türk Kurtulus Savasinin önemli asamalari
sunlardir:
· Sarikamis (20 Eylül 1920), Kars (30 Ekim 1920) ve Gümrü'nün (7 Kasim 1920) kurtarilisi.
· Çukurova, Gazi Antep, Kahraman Maras Sanli Urfa savunmalari (1919- 1921)
· I. Inönü Zaferi (6 -10 Ocak 1921)
· II. Inönü Zaferi (23 Mart-1 Nisan 1921)
· Sakarya Zaferi (23 Agustos-13 Eylül 1921)
· Büyük Taarruz, Baskomutan Meydan Muhaberesi ve Büyük Zafer (26 Agustos 9 Eylül 1922)
Sakarya
Zaferinden sonra 19 Eylül 1921'de Türkiye Büyük Millet Meclisi Mustafa Kemal'e
Maresal rütbesi ve Gazi unvanini verdi. Kurtulus Savasi, 24 Temmuz 1923'te
imzalanan Lozan Antlasmasi'yla sonuçlandi. Böylece Sevr Antlasmasi'yla
paramparça edilen, Türklere 5-6 il büyüklügünde vatan birakilan Türkiye
topraklari üzerinde ulusal birlige dayali yeni Türk devletinin kurulmasi için
hiçbir engel kalmadi.
23 Nisan 1920'de Ankara'da TBMM'nin açilmasiyla Türkiye Cumhuriyeti'nin kurulusu
müjdelenmistir. Meclisin Türk Kurtulus Savasi'ni basariyla yönetmesi, yeni Türk
devletinin kurulusunu hizlandirdi. 1 Kasim 1922'de hilâfet ve saltanat
birbirinden ayrildi, saltanat kaldirildi. Böylece Osmanli Imparatorlugu'yla
yönetim baglari koparildi. 13 Ekim 1923'te Cumhuriyet idaresi kabul edildi,
Atatürk oybirligiyle ilk cumhurbaskani seçildi. 30 Ekim 1923 günü Ismet Inönü
tarafindan Cumhuriyet'in ilk hükümeti kuruldu. Türkiye Cumhuriyeti, "Egemenlik
kayitsiz sartsiz milletindir" ve "Yurtta baris cihanda baris" temelleri üzerinde
yükselmeye basladi.
Atatürk Türkiye'yi "Çagdas uygarlik düzeyine çikarmak" amaciyla bir dizi devrim
yapti. Bu devrimleri bes baslik altinda toplayabiliriz:
1. Siyasal Devrimler:
Saltanatin Kaldirilmasi (1Kasim 1922)
Cumhuriyetin Ilani (29 Ekim 1923)
Halifeligin Kaldirilmasi (3 Mart 1924)
2. Toplumsal Devrimler:
Kadinlara erkeklerle esit haklar verilmesi (1926-1934)
Sapka ve kiyafet devrimi (25 Kasim 1925)
Tekke zâviye ve türbelerin kapatilmasi (30 Kasim 1925)
Soyadi kanunu ( 21 Haziran 1934)
Lâkap ve unvanlarin kaldirilmasi (26 Kasim 1934)
Uluslararasi saat, takvim ve uzunluk ölçülerin kabulü(1925-1931)
3. Hukuk Devrimi :
Mecellenin kaldirilmasi (1924-1937)
Türk Medeni Kanunu ve diger kanunlarin çikarilarak laik hukuk düzenine geçilmesi
(1924-1937)
4. Egitim ve Kültür Alanindaki Devrimler:
Ögretimin birlestirilmesi (3 Mart 1924)
Yeni Türk harflerinin kabulü (1 Kasim 1928)
Türk Dil ve Tarih Kurumlarinin kurulmasi (1931-1932)
Üniversite ögreniminin düzenlenmesi (31 Mayis 1933)
Güzel sanatlarda yenilikler
5. Ekonomi Alaninda Devrimler:
Asârin kaldirilmasi
Çiftçinin özendirilmesi
Örnek çiftliklerin kurulmasi
Sanayiyi Tesvik Kanunu'nun çikarilarak sanayi kuruluslarinin kurulmasi
I. ve II. Kalkinma Planlari'nin (1933-1937) uygulamaya konulmasi, yurdun yeni
yollarla donatilmasi
Soyadi Kanunu geregince, 24 Kasim 1934'de TBMM'nce Mustafa Kemal'e "Atatürk"
soyadi verildi.
Atatürk, 24 Nisan 1920 ve 13 Agustos 1923 tarihlerinde TBMM Baskanligina
seçildi. Bu baskanlik görevi,
Devlet-Hükümet Baskanligi düzeyindeydi. 29 Ekim 1923 yilinda Cumhuriyet ilan
edildi ve Atatürk ilk cumhurbaskani seçildi. Anayasa geregince dört yilda bir
cumhurbaskanligi seçimleri yenilendi. 1927,1931, 1935 yillarinda TBMM Atatürk'ü
yeniden cumhurbaskanligina seçti.
Atatürk sik sik yurt gezilerine çikarak devlet çalismalarini yerinde denetledi.
Ilgililere aksayan yönlerle ilgili emirler verdi. Cumhurbaskani sifatiyla
Türkiye'yi ziyaret eden yabanci ülke devlet baskanlarini, basbakanlarini,
bakanlarini komutanlarini agirladi.
15-20 Ekim 1927 tarihinde Kurtulus Savasi'ni ve Cumhuriyet'in kurulusunu anlatan
büyük nutkunu, 29 Ekim
1933 tarihinde de 10. Yil Nutku'nu okudu.
Atatürk özel yasaminda sadelik içinde yasadi. 29 Ocak 1923'de Latife Hanimla
evlendi. Birçok yurt gezisine birlikte çiktilar. Bu evlilik 5 Agustos 1925
tarihine dek sürdü. Çocuklari çok seven Atatürk Afet (Inan), Sabiha (Gökçen),
Fikriye, Ülkü, Nebile, Rukiye, Zehra adli kizlari ve Mustafa adli çobani manevi
evlat edindi. Abdurrahim ve Ihsan adli çocuklari himayesine aldi. Yasayanlarina
iyi bir gelecek hazirladi.
1937 yilinda çiftliklerini hazineye, bir kisim tasinmazlarini da Ankara ve Bursa
Belediyelerine bagisladi. Mirasindan kizkardesine, manevi evlatlarina, Türk Dil
ve Tarih Kurumlarina pay ayirdi. Kitap okumayi, müzik dinlemeyi, dans etmeyi,
ata binmeyi ve yüzmeyi çok severdi. Zeybek oyunlarina, gürese, Rumeli
türkülerine asiri ilgisi vardi. Tavla ve bilardo oynamaktan büyük keyif alirdi.
Sakarya adli atiyla, köpegi Fox'a çok deger verirdi. Zengin bir kitaplik
olusturmustu. Aksam yemeklerine devlet ve bilim adamlarini, sanatçilari davet
eder, ülkenin sorunlarini tartisirdi. Temiz ve düzenli giyinmeye özen
gösterirdi. Dogayi çok severdi. Sik sik Atatürk Orman Çiftligi'ne gider,
çalismalara bizzat katilirdi.
Fransizca ve Almanca biliyordu. 10 Kasim 1938 saat 9.05'te yakalandigi siroz
hastaligindan kurtulamayarak Istanbul'da Dolmabahçe Sarayi'nda hayata gözlerini
yumdu. Cenazesi 21 Kasim 1938 günü törenle geçici istirahatgâhi olan Ankara
Etnografya Müzesi'nde topraga verildi. Anitkabir yapildiktan sonra nâsi görkemli
bir törenle 10 Kasim 1953 günü ebedi istirahatgâhina gömüldü.